AI schrijft teksten, genereert code en vat in enkele seconden een stapel informatie samen. Handig, maar wat als de technologie net die delen van ons werk overneemt waaruit we voldoening halen? Communicatiewetenschapper Mariek Vanden Abeele kijkt naar een minder zichtbare kant van de AI-revolutie: wat doet ze met ons werkplezier, ons zelfvertrouwen en hoe we naar onze eigen expertise kijken?
In het kort
- Volgens onderzoek heeft het functionele gebruik van AI een impact op ons welbevinden.
- Het is belangrijk om niet alleen te kijken welke taken AI kan overnemen, maar ook welke we willen afstaan.
- Voor onderzoeker Mariek Vanden Abeele zit de uitdaging dus niet in het tegenhouden van technologie, maar in het bewust gebruik ervan.
Of AI goed of slecht is voor ons welzijn? Wie van Mariek Vanden Abeele een eenvoudig antwoord verwacht, is eraan voor de moeite. Daarvoor is generatieve AI nog veel te nieuw. “Het onderzoek beslaat op dit moment nog maar een goede drie à vier jaar. We beschikken dus nog niet over zoveel resultaten. Ik denk dat we nog volop bezig zijn om deze technologie te leren kennen.”
Toch betekent dat niet dat we niets kunnen zeggen over wat AI met ons doet. “We hebben natuurlijk wel theoretische inzichten in wat welzijn is en wat goed werk inhoudt. Die laten al toe om een aantal veronderstellingen te formuleren over hoe AI ons welbevinden op het werk kan beïnvloeden.”
En daarvoor moeten we volgens Mariek verder kijken dan de meest opvallende verhalen over AI. Niet alleen naar chatbots die zich voordoen als therapeut of vriend, bijvoorbeeld, maar naar iets veel alledaagser: de AI-tools die we steeds vaker gebruiken om sneller en efficiënter te werken.
“Ook dat heel functionele gebruik van AI heeft een impact op ons welbevinden. Misschien zelfs een veel grotere impact dan we vandaag denken.”
Van maken naar beoordelen
Een tekst schrijven, programmeren of een probleem uitpluizen: AI kan steeds meer stappen in dat proces van ons overnemen. Dat levert tijdswinst op, maar verandert volgens Mariek ook onze relatie tot ons werk. “Vroeger zat verwezenlijking veel meer in het leren beheersen van een proces. Neem een goede tekst leren schrijven: je ontwikkelt vaardigheden, probeert, krijgt feedback en wordt beter. Nu dreigt de aandacht meer naar de performance op het einde te gaan.”
Onze rol verschuift daardoor. In plaats van iets van begin tot eind zelf te maken, krijgen we een resultaat voorgeschoteld dat we moeten beoordelen, controleren en bijsturen. Dat lijkt misschien een detail, maar net in dat maakproces kan veel werkplezier zitten. “Werk brengt ons heel veel. Een deel daarvan zit net in die verwezenlijking. We weten uit vele decennia onderzoek dat zelfontplooiing in arbeid cruciaal is voor ons welbevinden.”
Zullen medewerkers dan niet ontmoedigd geraken wanneer AI hun skills overneemt? Vaardigheden en expertise die we jarenlang hebben opgebouwd, bepalen immers mee hoe we naar onszelf kijken. “Skills zijn heel sterk verweven met onze identiteit”, zegt Mariek. “Die voortdurende nood aan upskilling legt een grote last bij mensen. Je kan daar angstig van worden: wat moet ik nu weer leren? En zal dat wat ik vandaag leer morgen nog wel relevant zijn?”
"We weten uit vele decennia onderzoek dat zelfontplooiing in arbeid cruciaal is voor ons welbevinden.”
De vraag is dus niet alleen welke taken AI van ons kan overnemen. Maar ook welke we eigenlijk willen afstaan.
Waar zijn de saaie momenten gebleven?
En dan is er nog die andere grote belofte van AI: tijdswinst. Alleen betekent sneller werken niet noodzakelijk dat we het ook rustiger krijgen. “Al van bij het begin van de industrialisering zien we dat automatiseren en productiever en efficiënter werken niet betekent dat we minder gaan werken. Dat is een valse belofte.” Mariek moet daarbij denken aan haar eigen beginjaren als onderzoeker. Als doctoraatsstudent stond ze soms veertig minuten aan het kopieerapparaat om een boek te kopiëren. “Dat was zeer saai, maar je kon een babbeltje doen met een collega. Je kon reflecteren en nadenken over je werk.”
Met het verdwijnen van zulke taken verdwenen ook natuurlijke rustmomenten uit onze werkdag. AI kan die evolutie nog versnellen. “Nu halen we die momenten er steeds meer uit. Dan zit je de hele dag met honderd procent rekenkracht je hersenen aan het werk te houden. Dat is enorm belastend.” Om vervolgens na het werk bewust op de rem te moeten gaan staan. Mariek verwoordt het met enige ironie: “Het is de hele dag volle bak en 's avonds moet je dan een uur op een matje gaan liggen tijdens een mindfulnesscursus om de rust in te halen die je overdag niet hebt kunnen inbouwen.”
De doos van Pandora is open
AI dan maar niet gebruiken? Ook daar gelooft Mariek niet in. “De doos van Pandora is geopend. We zullen ons ertoe moeten leren verhouden.”
Voor haar zit de uitdaging daarom niet in het tegenhouden van technologie, maar in het bewust vormgeven van de manier waarop we ze gebruiken. Als werknemer kan je jezelf bijvoorbeeld afvragen of AI je ondersteunt in je werk, of net iets overneemt wat je graag zelf doet. Maar ook teams en werkgevers hebben daarin een rol. “We mogen onszelf niet als slachtoffer zien. AI is een menselijk product. Wij maken die technologie. Dat betekent dat we ook autonomie hebben en individueel en collectief kunnen handelen.”
Hoe onze werkdag er binnen tien of twintig jaar uitziet, ligt dus nog niet vast. Welke taken laten we over aan AI? Welke vaardigheden willen we zelf blijven ontwikkelen? Wat zal de impact op ons zelfvertrouwen en onze motivatie zijn? En leidt tijdswinst tot meer ademruimte of vooral tot de verwachting dat we nóg meer gedaan krijgen? “We vergeten soms dat wij samen de samenleving uitmaken. Het is een beetje zoals de file: de file, dat zijn wij. Ook de samenleving waarin AI volledig geïntegreerd is, maken we samen.”
Misschien is dat dan de interessantste vraag die AI ons vandaag stelt. Niet alleen wat de technologie voor ons kan doen, maar vooral welke delen van ons werk we zelf willen blijven doen.
Mariek Vanden Abeele vertelt meer over de impact van AI op ons welzijn op het werk in de aflevering Slimmer, sneller, beter? Wat AI doet met ons werkplezier, zelfvertrouwen en prestatiedruk van de UGent-podcast Het Betere Werk.
Lees ook
Maakt AI ons brein slim of lui?
We vroegen neuroloog Kristl Vonck hoe ze kijkt naar de invloed van AI op onze hersenen. Wat gebeurt er met ons brein wanneer we denkwerk systematisch uitbesteden aan een algoritme?
Zorgen robots ervoor dat er straks geen werk meer is voor iedereen?
We vroegen econoom Amy Van Looy hoe ze kijkt naar de inzet van robots op de werkvloer. Zijn onze jobs in gevaar?
Het bedrieglijke genius: wat René Descartes ons over AI te vertellen heeft
We vroegen filosoof Ignaas Devisch om na te denken over hoe we moeten omgaan met AI. Hij grijpt terug naar het gedachte-experiment van Descartes.
Wie bepaalt wat AI mag zeggen en wat niet?
We vroegen professor Artificiële Intelligentie Tijl De Bie hoe hij kijkt naar de grenzen die we AI al dan niet moeten opleggen.
