Bij microplastic denken we snel aan de plasticsoep in onze zeeën en oceanen, maar wist je dat er nog veel meer plastic in onze bodem zit? Een onderzoeksgroep van de faculteit Wetenschappen brengt in kaart hoeveel microplastic er precies in onze landbouwgrond zit en wat we eraan kunnen doen. Professor Caroline De Tender vertelt meer over dit pioniersonderzoek aan de UGent.
In het kort
- Er zit heel veel plastic en microplastic in onze bodem, nog meer dan in de zee.
- Onderzoek naar plastic in de bodem is wereldwijd pas recent gestart.
- De onderzoeksgroep van professor Caroline De Tender doet een van de eerste grootschalige onderzoeken naar microplastic in 240 landbouwgronden.
We horen heel veel over microplastic in het water en in de zee. Veel minder over de aanwezigheid ervan in de grond. Hoe komt dat?
“Daar hoor je inderdaad weinig over. Dat is heel raar, want eigenlijk wordt verwacht dat de vervuiling in de bodem nog vele malen groter is dan in water. Dat is ook logisch, want 80% van al het plastic afval dat uiteindelijk in zee komt, komt ook oorspronkelijk van op land. We denken dat er vier tot twintig keer zoveel plastic in de bodem zit, vergeleken met de oceanen. Gigantische aantallen dus.”
“De eerste rapportage over plasticvervuiling in de bodem en de mogelijke gevolgen ervan kwam er pas in 2016. De eerste rapportage over plasticvervuiling in zee dateert al van 1972. Een van de redenen waarom het zo lang duurde tegen dat plasticvervuiling in grond ook werd onderzocht is dat een bodem onderzoeken op microplastics veel moeilijker is. Bij water kan je plastics filteren, waarna de partikels in een filter blijven liggen. Maar de bodem bestaat zelf uit veel fijne partikels zoals zand, leem en organisch materiaal. Je kunt de microplastics dus veel moeilijker scheiden van de bodemfractie.”
Het aantal studies wereldwijd over microplastic in de bodem is dus eigenlijk nog heel beperkt. Tot eind 2024 werden 199 gronden bestudeerd zijn ten opzichte van duizenden metingen in het marine milieu. Voor België, maar ook Luxemburg, zijn wij de eerste die op grote schaal kijken hoeveel microplastics in de grond voorkomen.”
Wat onderzoeken jullie precies?
“We onderzoeken bij 240 landbouwgronden in België, Nederland en Luxemburg hoeveel microplastics aanwezig zijn in de grond en wat de samenstelling van die plastics is. Daarnaast willen we onderzoeken of die microplastics een effect hebben op het bodemleven en de planten, concreet bij tarwe en erwt. We willen nagaan of microplastics ervoor zorgen dat planten geremd worden in de groei,later kiemen of moeilijker in interactie gaan met de nuttige bacteriën in de bodem.”
Wat zijn de eerste vaststellingen in het onderzoek naar microplastic in onze bodem?
“We zijn nu ongeveer halfweg in het onderzoek. Wat we tot nu toe gezien hebben is dat de concentratie microplastics heel variabel kan zijn, van grond tot grond. Er zijn sommige gronden waarbij wij concentraties vinden van 1000 tot 2000 microplastics per kilogram droge grond, maar er zijn er ook bij van meer dan 100.000 per kilogram, wat veel is ook tegenover wat gevonden werd in voorgaand onderzoek.”
Professor Caroline De Tender: "Naast microplastics onderzochten we ook de grote stukken plastic die we op akkers vonden. Zwerfvuil op landbouwgrond wordt door ploegen en andere bewerkingen van de boer in kleinere stukken gedeeld en geraakt zo als microplastics in de grond."
Hoe komt al dat microplastic in onze bodem terecht?
“Een van de grote oorzaken is zwerfvuil. Naast microplastics onderzochten we ook de grote stukken plastic die we op akkers vonden. Velen daarvan kunnen geklasseerd worden als zwerfvuil. Zwerfvuil op landbouwgrond wordt door ploegen en andere bewerkingen van de boer in kleinere stukken gedeeld en geraakt zo als microplastics in de grond. Maar ook UV-licht van de zon zorgt ervoor dat plastic weker wordt en in kleinere stukken breekt.”
“Een ander deel van de microplastics in de bodem komt van het wegverkeer. Zelfs op korte ritten, komen er honderden, duizenden rubberpartikeltjes van de banden vrij. Die komen in eerst in de lucht terecht, maar gaan daarna in de bodem bezinken.”
“Specifiek op landbouwgronden kunnen ook landbouwkundige praktijken voor extra plastic in de bodem zorgen. Zo zijn er bijvoorbeeld bepaalde meststoffen met een plastic omhulsel om de meststof heel geleidelijk vrij te geven. Bij andere teelten zoals aardbeien of asperges wordt er plasticfolie gebruikt, die na verloop van tijd ook kan afbreken. Ook hooibalen worden ingepakt met plastic. Maar ik wil de landbouw zeker niet viseren. In de meeste gevallen is het gebruik van plastic in de landbouw een noodzaak en zorgt het voor een beperking van andere schadelijke middelen zoals pesticiden of voorkomt het overbemesting. Biodegradeerbare alternatieven voor plastic in de landbouw komen geleidelijk aan op de markt, maar het aanbod hierin moet zeker nog groeien.”
Wat kunnen we doen om de hoge concentraties aan microplastics in onze bodem te voorkomen?
“We gaan plastic niet meer weg krijgen uit onze samenleving. Zelfs al stoppen we van vandaag op morgen met de productie, dan nog zal de concentratie ervan in het milieu alleen maar toenemen door al het plastic dat er op dit moment is.”
“Maar plastic is op zich ook een heel goed materiaal. Het is heel licht, het is duurzaam, het kost weinig. Ik denk wel dat we een betere manier moeten vinden hoe we met plastic omgaan en voor verschillende toepassingen een ander, biologisch alternatief kunnen voorzien. Zo zijn andere onderzoekers bij de UGent bezig om de omhulsels van meststoffen voor de landbouw te maken uit garnaalschalen.”
“Daarnaast zou zwerfvuil beperken ook al een hele grote stap zijn. Als consument kan je ook kleine aanpassingen maken zoals erop letten dat er geen stickertjes van fruit of groenten in je compost belanden, iets wat we jammer genoeg vaak op velden aantroffen die behandeld werden met compost.”
Het onderzoek spitst zich toe op landbouwgrond. Weet je of er ook microplastic in onze moestuinen zit?
‘Er zijn al microplastics teruggevonden op de top van het Himalaya-gebergte, op Antarctica en in andere heel afgelegen regio's. Dus ik denk dat er eigenlijk geen plaats meer is waar geen microplastics voorkomen. De concentraties zullen uiteraard wel verschillen.”
“Dus 100% zeker zit er ook microplastic in je moestuin. En de oorzaken zijn daar dezelfde. Waar je kan op letten is om grote stukken plastic uit je tuin weg te nemen, want die gaan sowieso afgebroken worden in kleine partikels die je niet kan zien. Ik gebruik zelf in de moestuin elke zomer een plastic overkapping voor de kool. Liever dat dan te moeten sproeien tegen rupsen. Maar ik ruim aan het einde van het seizoen die overkapping mooi op en berg die binnen op om afbraak zoveel mogelijk te vermijden.”
De onderzoeksgroep van professor Caroline De Tender doet een van de eerste grootschalige onderzoeken naar microplastic in 240 landbouwgronden: "Zolang je niet weet hoeveel er in de bodem zit, kan je het probleem niet oplossen."
Jullie meten nu vooral de hoeveelheden en concentraties microplastics in de bodem. Wat is de volgende stap?
“Zolang je niet weet hoeveel er in de bodem zit, kan je het probleem niet oplossen. We kunnen helaas microplastics niet met een schepnetje uit de grond halen. Er bestaat op dit moment eigenlijk nog geen enkele goede methode. Je zou de grond kunnen verbranden, op heel hoge temperaturen boven 500 graden. Maar dan verliest de grond ook al het organische materiaal en bodemleven. Maar als er in een bepaalde regio heel veel microplastics aanwezig zouden zijn, dan kunnen we wel zoeken naar de bron ervan en extra vervuiling proberen tegengaan. We hopen in ons onderzoek ook een bacterie te vinden die polyethyleen, een van de meest voorkomende plasticsoorten, kan afbreken. Die bacterie zou kunnen ingezet worden bij heel erg vervuilde gronden.”
Caroline De Tender studeerde bio-ingenieurswetenschappen aan de Universiteit Gent en behaalde haar doctoraat in de biotechnologie in 2017. Ze is professor in de vakgroep biochemie en microbiologie van de faculteit Wetenschappen, waar ze de MiCoS-onderzoeksgroep leidt. Hun onderzoek naar microplasticvervuiling in de bodem wordt gesubsidieerd door het European Research Council.
Lees ook
Dankzij de ontdekking van Elias roesten installaties minder snel en gaan ze langer mee
Waterinstallaties die in contact komen met zuurstof hebben één groot probleem: corrosie of ‘roest’ in de volksmond. Thuis kan dat een verroeste kraan zijn, maar in bedrijven is corrosie vaak een groter probleem. Denk maar aan hoge koeltorens of dikke waterbuizen.
Water zuiveren helpt bedrijven én de planeet vooruit
Bedrijven, boeren, natuur en consumenten: iedereen heeft water nodig. Maar slechts 1% van alle water op aarde is drinkbaar. Bovendien wordt het door de klimaatverandering steeds moeilijker om iedereen van voldoende water te voorzien. Inzetten op waterzuivering lijkt dus meer dan noodzakelijk.
Elisa toont hoe visafval een grondstof kan zijn (en wint daar een award mee)
Met haar masterthesis toonde bio-ingenieur Elisa Kooy hoe visafval kan gebruikt worden in onder andere de toekomstige generatie herlaadbare batterijen. Het leverde haar de NBN Sustainability Award op, onderdeel van de Vlaamse Scriptieprijs. “De prijs is geweldig, maar het traject was nog waardevoller.”
Wat doet een bio-econoom? “Ik streef naar een milieuvriendelijke economie”
De komende 25 jaar zijn cruciaal in de omschakeling van een fossiele economie naar een circulaire bio-economie. Onderzoeker Pieter Nachtergaele maakt er zijn levenswerk van om dat mee waar te maken.
