Drie misverstanden over migratierecht ontleed

Migratie blijft een thema dat velen beroert en heel wat emoties oproept. Veel mensen vinden dat het “allemaal wat te gemakkelijk” is voor migranten, of dat “rechters te ver gaan” als het om de bescherming van vluchtelingen gaat. Maar hoe zit het echt? Professor Ellen Desmet, expert in migratierecht en auteur van het boek ‘Migratierecht. Tussen mens en staat’, plaatst drie misverstanden over migratierecht in perspectief. 

Misverstand 1: “Vluchtelingen moeten maar legaal naar Europa komen als ze asiel willen aanvragen.”

Waarom iemand die op de vlucht is niet gewoon met de juiste papieren komt? Volgens expert migratierecht Ellen Desmet ligt daar net het probleem. “Het is een absurde situatie. Je kan pas bescherming aanvragen als je fysiek in België – of aan de grens van een Europees land – bent. Maar om daar te geraken, heb je meestal een visum nodig.” 

Een visum is een officiële toestemming om een land binnen te reizen en er tijdelijk te verblijven. Dat krijg je niet als je zegt dat je asiel wil aanvragen. Enkel toeristen, of wie familie of vrienden bezoekt, wil studeren of werken, kunnen een visum kort verblijf aanvragen. Je moet bovendien kunnen aantonen dat je van plan bent om terug te keren en dat je over voldoende financiële middelen beschikt. “Voor mensen die vluchten voor oorlog of vervolging is legaal naar Europa komen haast onmogelijk geworden. Daarom proberen velen op eigen houtje Europa te bereiken, vaak met hulp van smokkelaars”, verduidelijkt Ellen.

Een andere manier om legaal in België te raken is via hervestiging. “Daarbij selecteert de VN-vluchtelingenorganisatie kwetsbare vluchtelingen die al bescherming zochten in een ander land, zoals Congolezen die naar Rwanda vluchtten. Zij worden via hervestiging op een veilige manier naar België gebracht om hier een nieuw leven op te bouwen. “In 2024 ging het om 487 mensen. In maart 2025 besliste de Belgische regering om hervestigingen stop te zetten vanwege de opvangcrisis”. 

Heel af en toe organiseert ons land ook reddingsoperaties. “Zo evacueerde de Belgische regering een aantal personen uit Afghanistan, na de machtsovername door de taliban.” 

Volgens professor Desmet maakt het Europese beleid het mensen bijzonder moeilijk om bescherming te vragen. Strenge grenscontroles, visumplicht en boetes voor luchtvaartmaatschappijen die mensen zonder de juiste papieren vervoeren, zorgen ervoor dat legale toegang bijna onmogelijk is. 

“Het is een catch-22. We schuiven de verantwoordelijkheid af op de vluchtelingen zelf, terwijl we de legale mogelijkheden om bescherming aan te vragen hier zo goed als volledig hebben afgesneden.”

Misverstand 2: “Rechters zijn (te) activistisch in migratiezaken.”

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) krijgt vaak het verwijt dat het ‘te ver’ gaat in zijn interpretaties, dat het de rechten van de migranten te veel beschermt, en staten te weinig ruimte laat om hun grenzen te bewaken. 

Onjuist, volgens Ellen. “Dat discours strookt niet met wat wetenschappelijk onderzoek uitwijst: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is juist strenger voor migranten dan voor andere groepen. Een opvallend voorbeeld: het Hof vindt het sneller aanvaardbaar om een asielzoeker vast te houden, dan de verdachte van een misdrijf. Dat is opmerkelijk, want je zou verwachten dat mensen op de vlucht extra bescherming krijgen.”

Die striktheid toont zich ook bij andere rechten, zoals het recht op gezinsleven of het verbod op onmenselijke behandeling. “Het Hof legt de lat hoog voor migranten terwijl staten veel ruimte krijgen om hun migratiebeleid vorm te geven. Het politieke verwijt van ‘activisme’ is niet alleen onjuist, maar ook misleidend.”

Dat neemt niet weg dat het Hof in het verleden wel degelijk uitspraken heeft gedaan die migranten beter beschermen. “Denk aan het arrest over bootvluchtelingen op de Middellandse Zee, ruim tien jaar geleden, of het arrest waarin België veroordeeld werd omdat het een Afghaanse asielzoeker terugstuurde naar onmenselijke omstandigheden in Griekenland. Die arresten hebben wel iets in beweging gezet,” zegt Ellen, “maar de laatste jaren is het Hof eerder terughoudend geworden.”

Bovendien is het Europees Hof lang niet altijd verantwoordelijk voor migratieregels omdat het waakt over algemene mensenrechten. Wetten over opvang of asiel gaan meestal uit van de Europese Unie, via onderhandeling met lidstaten en door stemming in het Europees Parlement. 

“Als onze uitvoerende macht dan beslist om vonnissen over opvang naast zich neer te leggen omdat ze het beleid hinderen, dan ondermijnt dat de rechtsstaat”, waarschuwt Ellen. “Vandaag is dat gevaarlijk voor mensen op de vlucht, maar morgen misschien voor gedetineerden, en overmorgen voor gepensioneerden. Een hellend vlak, dus.”

Misverstand 3: “Gezinshereniging is te gemakkelijk in België.”

Een derde vaak gehoorde stelling is dat migranten zonder veel moeite familie naar België kunnen halen. Uit onderzoek blijkt dat gezinshereniging net bijzonder moeilijk is. De regels zijn de afgelopen jaren strenger geworden. Vluchtelingen botsen op enorme bureaucratische drempels wanneer ze met hun gezin herenigd willen worden.

Zeker voor mensen met ‘subsidiaire bescherming’* is de procedure voor gezinshereniging nog moeilijker, duurder en langer geworden dan voor erkende vluchtelingen. “Deze groep mensen moet aan zeer strikte voorwaarden rond inkomen en huisvesting voldoen, en moet bovendien twee jaar wachten vooraleer hun familieleden een aanvraag voor gezinshereniging mogen indienen.”

En dan is er nog een kleine, maar zeer kwetsbare groep die extra hard getroffen wordt: niet-begeleide minderjarigen met subsidiaire bescherming. “Zij kunnen hun ouders niet langer laten overkomen."

Ver van mijn bed, zou je denken, maar de almaar strengere regels gelden niet enkel voor mensen op de vlucht. Ook Belgen die hun buitenlandse partner naar België willen halen, botsen op dezelfde voorwaarden. “Wie bijvoorbeeld tijdens een Erasmus-uitwisseling een partner ontmoet met een niet-Europese nationaliteit, moet aantonen dat hij of zij voldoet aan de voorwaarden rond inkomsten en huisvesting. In mijn boek staat ook het verhaal over een Argentijnse vrouw die hier getrouwd is en Belg is geworden. Zij mag haar zieke moeder niet meer naar België laten komen.”

De strikte regels staan haaks op wat we van mensen op de vlucht verwachten. “We willen dat ze snel een job vinden, Nederlands leren en zich integreren. Maar hoe doe je dat als je niet weet of je kinderen en partner ooit naar België mogen komen? Onderzoek toont aan dat deze onzekerheid voor enorm veel stress zorgt. Gezinshereniging is geen gunst, het is een noodzakelijke voorwaarde tot succesvolle integratie.”