Een grote drugsbaas wordt opgepakt, de politie poseert met de in beslag genomen goederen en de boodschap is duidelijk: opnieuw kreeg de georganiseerde misdaad een zware klap. Maar wat als zo’n spectaculaire arrestatie een netwerk nauwelijks verzwakt? Volgens criminologe Dayle Harvey kijken we nog te vaak naar de zichtbare kopstukken. “De belangrijkste schakel zit niet altijd aan de top.”
In het kort
- Criminele netwerken werken zelden als een klassieke hiërarchie met één leider aan de top.
- Volgens UGent-onderzoeker Dayle Harvey zijn vooral de verbindingen tussen mensen cruciaal voor hoe sterk een netwerk blijft functioneren.
- Met forensische inlichtingen kunnen politie en justitie die verborgen structuren beter begrijpen en gerichter aanpakken.
Films en series tonen vaak hetzelfde beeld: een crimineel netwerk dat bestaat uit verschillende lagen, onderaan de uitvoerders en bovenaan deelt één autoritaire leider de lakens uit. Denk aan de Netflix-serie rond Pablo Escobar, waarbij alles draait rond het uitschakelen van de illustere drugsbaron, om zo het hele netwerk op te rollen. Maar in realiteit zit zo'n drugsorganisatie anders in elkaar. “Criminele netwerken hebben zelden een piramidestructuur, zoals bedrijven die hebben. Ze lijken veel meer op een spinnenweb”, aldus Dayle Harvey. “Ze bestaan uit heel veel verbindingen en mensen kunnen elkaars rol overnemen. Dat maakt die netwerken bijzonder veerkrachtig.”
Dayle Harvey is politicoloog van opleiding en doet momenteel criminologisch onderzoek naar de meerwaarde van een forensisch inlichtingsysteem in België. Dat maakt deel uit van het onderzoeksproject ‘Be-ForIntel’ dat bekijkt hoe verschillende soorten informatie ons kunnen helpen om criminele netwerken beter te begrijpen en gerichter aan te pakken.
De kracht zit in het combineren van sporen
Wat moeten we ons voorstellen bij forensische inlichtingen? Dayle Harvey: “Forensische inlichtingen vertrekken van een bredere definitie van sporen dan klassiek forensisch onderzoek. Het gaat niet alleen over DNA of over vingerafdrukken. Ook financiële transacties, telefoongegevens en andere digitale sporen zijn belangrijk.”
Door die verschillende lagen te combineren, ontstaat vaak een vollediger beeld van een netwerk. “Op basis van klassieke politiegegevens lijkt iemand bijvoorbeeld heel belangrijk, omdat die vaak opduikt in het onderzoek. Door extra data toe te voegen aan het onderzoek, blijkt al gauw dat die persoon voornamelijk opdrachten uitvoert voor iemand anders, die veel minder zichtbaar is. Zo’n verborgen verbanden kunnen zichtbaar worden dankzij een forensisch inlichtingensysteem.”
De sleutelfiguren die het netwerk draaiende houden
Dat verandert meteen ook de blik op hoe je een crimineel netwerk moet uitschakelen. We focussen vaak op het uitschakelen van de kopstukken. Maar dat is volgens haar niet altijd de meest efficiënte strategie. “Een leider oppakken, heeft een duidelijke impact. Het kan de moraal aantasten. Maar die positie wordt gewoon opnieuw ingevuld. Mensen aan de top blijken vaak makkelijker vervangbaar dan we denken.”
Veel belangrijker zijn de minder zichtbare schakels in het netwerk. “Als twee delen van een netwerk enkel via één persoon verbonden zijn, dan is die persoon cruciaal. Haal je die weg, dan valt de communicatie tussen die groepen grotendeels stil”, legt de onderzoekster uit. “Stel dat een drugsnetwerk actief is in twee steden. De persoon die verantwoordelijk is voor de communicatie tussen beide delen van het netwerk is van cruciaal belang. Haal die weg en je doet de organisatie écht pijn.”
“Een leider oppakken, heeft een duidelijke impact. Maar die positie wordt gewoon opnieuw ingevuld. Mensen aan de top blijken vaak makkelijker vervangbaar dan we denken.”
Dat komt omdat die rol niet alleen om macht draait, maar ook om vertrouwen en om sociale relaties. “Het zijn mensen die veel soft skills hebben, waar anderen vertrouwen in hebben. Die personen vervang je niet zomaar. Zij houden het netwerk draaiende. Dat maakt hen strategisch belangrijker dan het kopstuk.”
Het netwerk verstoren
Hoe moet je een crimineel netwerk dan echt aanpakken? “Je moet goed voor ogen houden dat de verbindingen belangrijker zijn dan de personen. En dat communicatie cruciaal is. Het verbreken van relaties tussen mensen kan meer effect hebben op het netwerk dan het verwijderen van één individu.”
Om te meten hoe goed een netwerk functioneert, analyseert Harvey hoe snel en efficiënt de communicatie verloopt. “Ik kijk naar het gemiddeld aantal stappen dat nodig is om informatie van de ene naar de andere persoon over te brengen binnen het netwerk. Dat kan je kwantificeren. In de netwerken die ik onderzoek, bevinden personen zich gemiddeld op 3 communicatiestappen van elkaar. Wanneer gerichte politie-acties het netwerk verstoren, zie je hoe dat aantal verandert en soms wel eens verdubbelt.”
Hoe hadden we Pablo Escobars netwerk moeten aanpakken?
“Dankzij de data en technieken die we nu hebben, zouden we veel minder vertrekken vanuit de leidersfiguur en veel meer vanuit het netwerk zelf,” zegt ze. “We zouden ons vooral focussen op hoe alles verbonden is met elkaar.”
Escobar was niet het breekpunt van het systeem. Belangrijker waren de achterliggende structuren: wie onderhoudt de communicatie, welke schakels verbinden het netwerk met elkaar, en waar zitten de kritieke verbindingen die alles samenhouden. “Je zou zo veel sneller zien waar de kwetsbaarheden precies zitten.”
We moeten mee evolueren
De link naar vandaag is snel gelegd: de strijd tegen drugscriminaliteit blijft moeilijk. Volgens Dayle Harvey heeft dat veel te maken met met snelheid waarmee criminaliteit evolueert. “Criminaliteit gebeurt vandaag veel vaker digitaal: via cryptomunten, online communicatie en internationale geldstromen. Netwerken passen zich voortdurend aan, terwijl de manier waarop politie en justitie werken, veel trager evolueert. Nieuwe technologie invoeren vraagt tijd, middelen en juridische aanpassingen. Intussen blijven criminelen wel innoveren.”
Forensische inlchtingen kunnen helpen om criminaliteit beter te begrijpen. “Maar het is geen wondermiddel”, voegt Harvey daar meteen aan toe. “Het gaat niet om het oplossen van georganiseerde misdaad. Wel om het krijgen van betere inzichten en het opzetten van gerichtere interventies.”
"Netwerken passen zich voortdurend aan, terwijl de manier waarop politie en justitie werken, veel trager evolueert."
Privacy en vertrouwen
Tegelijk beseft ze dat zo’n systemen vragen oproepen bij het brede publiek. Een forensisch inlichtingensysteem werkt enkel als verschillende databronnen met elkaar verbonden worden. “Mensen maken zich zorgen over hun privacy”, zegt Harvey. “Dat is begrijpelijk. Daarom zijn duidelijke regels, transparantie én toezicht essentieel.”
Harvey pleit voor een stapsgewijze aanpak, zodat politie, justitie én burgers vertrouwen kunnen opbouwen in de manier waarop de gegevens gebruikt worden. “Het gaat niet alleen om wat technisch mogelijk is, maar ook om wat maatschappelijk aanvaardbaar is. Dergelijke systemen moeten voorzichtig worden ingevoerd, met aandacht voor privacy en een correcte interpretatie van de verzamelde data.” Want een spoor op zich zegt weinig. “Het gaat niet om het oplossen van georganiseerde misdaad,” besluit Harvey. “Wel om het beter begrijpen van criminaliteit, zodat we slimmer kunnen ingrijpen.”
Dayle Harvey is doctoraatsonderzoekster binnen de onderzoeksgroep Crime Lab (o.l.v. prof. Christophe Vandeviver) en verbonden aan het project Be-ForIntel. Ze onderzoekt hoe forensische intelligentie en data-analyse kunnen helpen om criminele netwerken beter in kaart te brengen. In haar onderzoek focust ze op de manier waarop politie en justitie verborgen verbindingen binnen criminele netwerken kunnen detecteren en verstoren.
Lees ook
Wat bepaalt of iemand seksuele grenzen respecteert?
Die vraag onderzocht psychologe en criminologe Evelyn Schapansky. In plaats van enkel te focussen op wat mensen richting seksueel geweld duwt, onderzocht ze wat mensen net kan helpen om grenzen te respecteren. Haar onderzoek toont aan dat bepaalde overtuigingen een belangrijke beschermende rol kunnen spelen en opent nieuwe perspectieven voor de preventie van seksueel geweld.
Professor criminologie wil binnenkort misdaad voorspellen én voorkomen
Waarom is er in de ene buurt meer misdaad dan in de andere? Kunnen we misdaad voorspellen en voorkomen? Die vragen houden professor Wim Hardyns al zeventien jaar bezig.
De wereld wordt een pak veiliger als we minder mensen opsluiten
Stel je eens voor dat we minder mensen zouden opsluiten of dat er helemaal geen gevangenissen meer bestaan. Zou dat leiden tot meer criminaliteit, of juist tot meer gelijkheid en veiligheid? Een gedachte waar criminoloog Tom Vander Beken zich graag het hoofd over breekt.
Waarom sommige mensen de regels overtreden (en hoe we dat kunnen voorkomen)
In 2022 werden er in België 892.548 misdrijven geregistreerd. Waarom overtreden zoveel mensen de regels? En hoe krijgen we dit cijfer omlaag?
