Die vraag onderzocht psychologe en criminologe Evelyn Schapansky. In plaats van enkel te focussen op wat mensen richting seksueel geweld duwt, onderzocht ze wat mensen net kan helpen om grenzen te respecteren. Haar onderzoek toont aan dat bepaalde overtuigingen een belangrijke beschermende rol kunnen spelen en opent nieuwe perspectieven voor de preventie van seksueel geweld.
Seksueel geweld ontstaat vaak in alledaagse situaties
Wanneer we aan seksueel geweld denken, stellen veel mensen zich nog altijd extreme scenario’s voor: een onbekende dader die een slachtoffer met geweld overmeestert. In werkelijkheid vindt seksueel geweld vaak plaats in heel ‘gewone’ contexten: tijdens een date, op een feestje of binnen een relatie.
In zo’n alledaagse situaties worden grenzen minder expliciet uitgesproken. Mensen gaan vaker lichaamstaal interpreteren in plaats van expliciet te bevragen wat de ander wil, zeker wanneer er alcohol in het spel is. Precies daar spelen overtuigingen een belangrijke rol.
Zie je stilte als toestemming? Vind je dat je moet blijven checken bij de ander? Denk je dat iemand die erg dronken is nog kan instemmen met seks? Volgens Schapansky zijn dat geen abstracte meningen. Het zijn overtuigingen die heel concreet beïnvloeden hoe mensen seksuele situaties begrijpen en hoe ze handelen.
Schapansky wilde daarom beter begrijpen welke overtuigingen bepalen of iemand grenzen respecteert of net overschrijdt.
Van risicofactoren naar beschermende overtuigingen
Onderzoek naar het plegen van seksueel geweld focust traditioneel op risicofactoren: wat vergroot de kans dat iemand de grenzen van een ander niet respecteert? Daarbij kijken onderzoekers vaak naar foutieve overtuigingen over seksueel geweld, ook wel verkrachtingsmythes genoemd. Denk aan ideeën zoals “een verkrachting gebeurt alleen met fysiek geweld” of “geen nee, betekent toestemming”.
Schapansky gooit het over een andere boeg. Zij wilde vooral te weten komen wat de kans vergroot dat iemand de grenzen van een ander wel respecteert.
“Onderzoekers weten vrij goed wat mensen richting seksueel geweld duwt, maar ik wilde vooral te weten komen van welke overtuigingen iemand doordrongen moet zijn om grenzen wél te respecteren.”
"Ik wilde vooral te weten komen van welke overtuigingen iemand doordrongen moet zijn om grenzen wél te respecteren.”
19 Anti-Rape Attitudes, die grenzen helpen respecteren
Tijdens haar onderzoek ontwikkelde Schapansky een schaal met 19 Anti-Rape Attitudes (ARA). Die heeft ze getest bij heteroseksuele mannen tussen 18 en 25 jaar. De schaal meet in welke mate iemand doordrongen is van overtuigingen die helpen om seksuele grenzen te herkennen en te respecteren. Het gaat om overtuigingen over consent, verantwoordelijkheid, seksuele communicatie, etc.
Deelnemers kregen uitspraken voorgelegd zoals “Tijdens seks is het belangrijk om regelmatig te checken of je partner het ook fijn vindt” of “Verkrachting gebeurt vaak zonder fysiek geweld”. Hoe sterker iemand deze overtuigingen onderschrijft, hoe hoger die persoon scoort op de ARA-schaal.
Uit het onderzoek blijkt dat mannen met een hogere ARA-score, minder geneigd zijn tot seksueel grensoverschrijdend gedrag, vooral in situaties waar interpretatie een grote rol speelt.
Volgens Schapansky is de logica daarachter eenvoudig: wie een situatie anders leest of begrijpt, zal vaak ook anders handelen.
“Het heeft weinig zin om alleen maar te wijzen op wat iemand verkeerd doet en denkt. Dat wekt vooral weerstand op die verandering en dialoog in de weg staat. Door te focussen op positieve en constructieve overtuigingen kun je alternatieven laten zien.”
Nieuwe handvaten voor preventie en beleid
De focus op beschermende factoren vormt een belangrijke aanvulling op hoe we vandaag aan preventie doen. Schapansky toont immers niet enkel aan dat beschermende overtuigingen meetbaar zijn via de ARA-schaal, maar ook dat je ze kan versterken.
Volgens haar onderzoek herkennen veel mensen seksueel grensoverschrijdend gedrag onvoldoende omdat ze foutieve ideeën hebben over wat seksueel geweld is. Daardoor interpreteren we seksuele situaties soms verkeerd. Het volstaat dus niet om alleen te herhalen wat niet mag. We moeten mensen ook helpen om seksuele situaties beter te leren interpreteren.
Precies daar zit de kracht van de ARA-schaal. Die promoot niet alleen positieve seksuele attitudes, maar corrigeert ook schadelijke mythes en misverstanden over seksueel geweld.
“Het heeft weinig zin om alleen maar te wijzen op wat iemand verkeerd doet en denkt. Dat wekt vooral weerstand op die verandering en dialoog in de weg staat. Door te focussen op positieve en constructieve overtuigingen kun je alternatieven laten zien.”
Voor ouders, opvoeders, leraren en beleidsmakers biedt dat concrete handvaten. De ARA-items kunnen helpen om met jongeren in gesprek te gaan over situaties die in het echte leven vaak ambigu zijn. Niet alleen over grenzen, maar ook over hoe respectvolle interacties eruitzien.
Het onderzoek toont ook aan dat het herhaaldelijk blootstellen aan uitspraken, zelfs als ze in tegenspraak zijn met de eigen overtuigingen, leidt tot een grotere acceptatie van deze uitspraken.
Hoe meer mensen deze beschermende overtuigingen als normaal bestempelen, hoe minder slachtoffers van seksueel geweld er zullen zijn.
[Infographic gemaakt met AI.]
Lees ook
Wat Pablo Escobar ons vandaag nog leert over criminele netwerken
Volgens criminologe Dayle Harvey kijken we bij criminele netwerken nog te vaak naar de zichtbare kopstukken. “De belangrijkste schakel zit niet altijd aan de top.”
Ze voelen meer dan je denkt: de verborgen emoties van jongeren met psychopathische trekken
Psychopathie wordt vaak geassocieerd met kille, gevoelloze mensen. Maar klopt dat beeld wel? Thomas Cassart van de vakgroep Orthopedagogiek (faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen) onderzoekt de ogenschijnlijk emotieloze buitenkant van jongeren die criminele feiten pleegden.
Ama Kissi: “Racisme is geen incident, maar een systeem”
Is onze gezondheidszorg neutraal? Volgens onderzoeker en klinisch psychologe Ama Kissi niet. Als postdoctoraal onderzoeker bij het Health Equity Advancement Lab van de Universiteit Gent onderzoekt ze hoe racisme doorwerkt in de pijnzorg en mentale gezondheidszorg.
Professor criminologie wil binnenkort misdaad voorspellen én voorkomen
Waarom is er in de ene buurt meer misdaad dan in de andere? Kunnen we misdaad voorspellen en voorkomen? Die vragen houden professor Wim Hardyns al zeventien jaar bezig.
