Voor velen is de Noordzee een plek om uit te waaien, een frisse duik te nemen of een ijsje te eten. Maar de Noordzee is veel meer dan strand, golven en vakantiegevoel. Ze herbergt een rijk ecosysteem vol fascinerende dieren: van intelligente inktvissen tot onzichtbare bacteriën die onze planeet draaiende houden.
Professor Colin Janssen van de faculteit Bio-ingenieurswetenschappen groeide op in Oostende, waar het strand en de zee al van jongs af aan zijn speelterrein waren. Als tienjarige wist hij al dat hij zeewetenschapper wilde worden. Hij neemt je mee langs enkele opmerkelijke bewoners van onze zee.
De oceaan, een natuurlijke airco
- 71 procent van het aardoppervlak is bedekt door oceanen
- 90 procent daarvan behoort tot de diepzee
- De oceaan neemt 90 procent op van alle warmte op aarde
- De oceaan voorkomt zo dat onze planeet nog meer opwarmt
Dieren die nog nooit iemand zag
Er leven veel bijzondere wezens in de zee. Dat spreekt tot de verbeelding. “Er bestaan veel verhalen over zeemonsters en mythische zeedieren waartegen de mens moest vechten. Die monsters zijn een projectie van onze angst én fascinatie voor het onbekende.
De oceaan herbergt een veel grotere verscheidenheid aan verschillende vormen van dierlijk leven dan het land. Van de 33 grote diergroepen komen er 32 in zee voor. Ter vergelijking: op land en in zoetwater samen vinden we er maar zo’n 17. Daar zitten dieren tussen die er voor ons bijna buitenaards uitzien. Vooral in de diepzee leven ongetwijfeld talloze soorten die we nog nooit hebben gezien en waarvan we het bestaan zelfs nog niet kennen.”
Ook onze eigen Noordzee zit vol verrassende bewoners die tonen hoe veelzijdig het leven onder water is.
Vooral in de diepzee leven ongetwijfeld talloze soorten die we nog nooit hebben gezien en waarvan we het bestaan zelfs nog niet kennen
De wolven van de zee
“In de Noordzee leven verschillende soorten haaien. Voor een witte haai zoals in de film Jaws hoef je aan onze kust niet bang te zijn. Een soort die wel bij ons voorkomt, is de hondshaai: een kleine haai die soms door onze vissers wordt gevangen. Je kunt die ook eten, al vind ik die persoonlijk niet zo lekker (lacht).
De hondshaai eet kleine vissen, schaaldieren en andere bodemdieren en maakt zo deel uit van het voedselweb van de Noordzee. Er bestaan natuurlijk ook nog veel andere, grotere haaien. Als grote roofdieren spelen zij een belangrijke rol in het voedselweb. Ze worden daarom soms de ‘wolven van de zee’ genoemd. Het zijn echt magnifieke dieren.
Haaien inspireren zelfs onze technologie. De huid van een haai is bedekt met microscopisch kleine structuren die de stroming van het water beïnvloeden. Die bijzondere haaienhuid was een inspiratiebron voor de Fastskin-zwempakken van Speedo. Dat vind ik zo fascinerend aan de natuur: oplossingen die in miljoenen jaren evolutie zijn ontstaan, kunnen ons op nieuwe ideeën brengen.
Kwallen die flink prikken
“Er bestaan veel verschillende soorten kwallen. De soorten die je aan onze kust tegenkomt, zijn doorgaans niet gevaarlijk voor de mens. Een van de bekendste is de oorkwal. Dat is die bijna doorzichtige kwal waarin je vier opvallende ringen ziet: de voortplantingsorganen. Ze heeft wel netelcellen, maar die zijn zo zwak dat de meeste mensen er helemaal niets van voelen.
-
De bekendste soort: de oorkwal of Aurelia Aurita © Hillewaert, Hans
-
Blauwe haarkwal of Cyanea lamarckii © VLIZ (Vandepitte, Leen)
-
Kompaskwal of Chrysaora hysoscellla © VLIZ (De Wulf, Leontien)
Soms vinden we op het strand ook de blauwe haarkwal. Die heeft lange, dunne tentakels. Daar zou ik toch niet te veel mee spelen (lacht). Een steek kan behoorlijk pijnlijk zijn en roodheid of een branderig gevoel veroorzaken, maar is normaal gezien niet gevaarlijk.
En dan heb je nog de kompaskwal. Die kun je herkennen aan de typische bruine strepen op haar hoed, een beetje zoals de lijnen van een kompas. Ook die kan flink prikken, maar voor een gezonde volwassene is zo’n steek doorgaans niet gevaarlijk.”
Razendsnelle inktvissen
“In de Noordzee komen steeds meer inktvissen voor. Onze vissers halen tegenwoordig behoorlijk wat pijlinktvis boven. Zelfs Spanjaarden komen tegenwoordig inktvis kopen op onze vismarkten in Oostende en Zeebrugge – voor hun paella, zeg maar (lacht).
Door de opwarming van de zee worden de zuidelijker wateren voor sommige inktvissen te warm, terwijl noordelijker zeeën juist geschikter worden. Verschillende soorten inktvissen veranderen hun verspreidingsgebied en komen naar de Noordzee. Toch ga je die inktvissen niet snel tegenkomen als je hier gaat zwemmen. Pijlinktvissen zijn uitstekende zwemmers en bewegen zich razendsnel door het water.
Octopussen leven meer op de zeebodem en bewegen zich met hun armen bijna wandelend voort. Het zijn fascinerende en bijzonder intelligente dieren. Een octopus heeft drie harten en acht armen, en een groot deel van zijn zenuwstelsel zit niet in zijn kop maar in die armen. Daardoor kunnen die armen tot op zekere hoogte zelfstandig informatie verwerken. Het is een totaal andere manier om een zenuwstelsel te organiseren dan bij ons.”
Fytoplankton met grote impact
“Plankton betekent letterlijk ‘iets dat ronddrijft’. Fytoplankton bestaat uit microscopisch kleine organismen die, net als planten op het land, aan fotosynthese doen. Veel daarvan noemen we microalgen. Onze Noordzee zit er vol van. Ze functioneren als het gras en de bomen van de zee: ze gebruiken zonlicht en nemen CO₂ op om organisch materiaal te maken, waarbij zuurstof vrijkomt.
Wereldwijd nemen die microscopisch kleine organismen jaarlijks zo’n 40 à 50 miljard ton koolstof op via fotosynthese op; dit is ongeveer evenveel als alle planten op het land samen.
En dan komt misschien het meest spectaculaire: ongeveer de helft van alle zuurstof die vandaag wereldwijd door fotosynthese wordt geproduceerd, komt uit de oceaan, vooral dankzij dat piepkleine fytoplankton. Dit toont hoe ongelooflijk belangrijk die microscopisch kleine organismen zijn voor het functioneren van onze planeet.”
De huishouder van het zeewater
“Tot slot is er nog een hele wereld die we niet met het blote oog kunnen zien, zoals bacteriën en virussen. In één milliliter zeewater zitten gemakkelijk een miljoen bacteriën en zo’n tien miljoen virusdeeltjes. Dat betekent dat er in amper één milliliter zeewater bijna evenveel virusdeeltjes zitten als België inwoners telt.
Als wij aan leven in zee denken, zien we meestal vissen, walvissen, kwallen of schelpdieren voor ons. Maar een enorm deel van het mariene leven bestaat dus uit die microscopische wereld die voor onze ogen verborgen blijft.
De overgrote meerderheid van die micro-organismen is niet gevaarlijk voor de mens, en is zelfs onmisbaar voor onze planeet. Micro-organismen breken organisch materiaal af en sturen de kringlopen van koolstof, stikstof, zuurstof en andere stoffen. Zonder hen zou de chemische huishouding van de oceaan simpelweg niet functioneren.
En toch beginnen we die wereld van de micro-organismen nog maar pas echt te ontdekken. Met moderne DNA-technieken vinden we voortdurend bacteriën en virussen waarvan we het bestaan niet kenden. Onder het wateroppervlak bevindt zich dus een gigantisch onzichtbaar ecosysteem dat onze planeet mee draaiende houdt en waarvan we nog maar een fractie kennen.”
Zorg dragen voor de zee
Ook voor het oceaanleven heeft de klimaatopwarming grote gevolgen. Maar Colin wil een boodschap van hoop brengen. “We zitten in een crisissituatie, maar we hebben de wetenschappelijke kennis om de situatie weer recht te trekken. We zouden als mens moeten evolueren naar een ‘vriendelijke reus’ die goed voor de zee zorgt. Als wij zorgdragen voor haar, zal zij ook voor ons zorgen.”
Colin Janssen is toegepast marien ecoloog en ecotoxicoloog verbonden aan de vakgroep Dierwetenschappen en Aquatische Ecologie bij de faculteit Bio-ingenieurswetenschappen. Colin schreef in de afgelopen jaren samen met Jan Mees, de directeur van het VLIZ, twee boeken uitgegeven bij Academia Press: ‘De onbekende zee’ en ‘Het vreemde leven in de oceaan’. In het eerste boek leer je vooral de zee kennen, in het tweede boek de dieren die erin leven.
Lees ook
Restauratie Fort Boyard getest in Oostends golfslagbad
Het iconische Fort Boyard, bekend van televisie, dreigt langzaam in zee te verdwijnen. Voor de broodnodige restauratie klopte de Franse overheid aan bij het Coastal & Ocean Basin waar proeven werden uitgevoerd op een schaalmodel om de impact van golven en stormweer op het fort te onderzoeken.
Bio-ingenieur zet bomen in als bio-airco
Sinds mei staat in het Belgisch paviljoen op de Biennale Architettura 2025 in Venetië een bijzondere proefopstelling: Building Biospheres. Al drie maanden lang ervaren bezoekers er hoe een plantvak met 250 subtropische planten en bomen een aangenaam binnenklimaat creëert.
Hoe warm kan het nog worden op aarde?
Het was een voorjaar van records: extreem droog voor de tijd van het jaar. De klimaatverandering laat zich voelen. Hoe warm kan het nog worden? Wat zijn de grenzen van onze planeet, en wat betekent dat voor mens en natuur?
UGent’ers op Antarctica: speuren naar de geheimen van het zuidelijke continent
Hoe reageren micro-organismen in de polaire gebieden op veranderingen en wat kan ons dat leren in de strijd tegen de klimaatverandering? Die vraag houdt bioloog Bjorn Tytgat en het team waarvan hij deel uitmaakt al jaren bezig.
