Grenzen zijn overal. In de nieuwe tentoonstelling BORDERS fileert het Gents Universiteitsmuseum (GUM) & Plantentuin het begrip in al zijn gedaanten: van biologische membranen tot papieren muren en mentale littekens. Door objecten uit de rijke academische collecties te confronteren met hedendaagse kunst, toont de expo dat grenzen geen statische feiten zijn maar voortdurende onderhandelingen die we allemaal anders ervaren.
- De expo BORDERS onderzoekt hoe grenzen ons leven bepalen en hoe poreus die lijnen eigenlijk zijn: van de rand van ons lichaam tot de ‘muren’ tussen landen.
- Je ontdekt er een unieke mix van objecten: van anatomische modellen in papier-maché en stukken van de Berlijnse Muur tot hedendaagse kunstinstallaties.
- BORDERS loopt nog tot en met 11 april 2027 in het GUM & Plantentuin in Gent.
BORDERS vormt een markant nieuw hoofdstuk in het verhaal van het GUM & Plantentuin. Sinds de opening in 2020 profileert het museum zich als een forum op het snijvlak tussen wetenschap en kunst. Waar eerdere expo's zoals PHALLUS en WAARHEID al de grenzen van het weten opzochten, gaat de nieuwe tentoonstelling letterlijk over de structuren die onze wereld definiëren, bevragen en soms ook verdelen.
BORDERS ontstond na een intensief vooronderzoek, met input van meer dan honderd wetenschappers uit verschillende disciplines. Hun academische inzichten werden verweven met artistieke interpretaties. Bij De Grenswachters van Robbert & Frank wordt dat bijna letterlijk: twee monumentale figuren, gevuld met weefgetouw, die naar elkaar reiken. Ga je het museum binnen via de Plantentuin, wandel je er onderdoor. Het is een van de werken die vijf Gentse kunstenaars speciaal voor deze expo maakten. Je vindt hun creaties in de Plantentuin, de serres en zelfs de binnenstad, maar vooral in het GUM zelf.
Vreemde voorwerpen
Meteen als je de expo in het GUM betreedt: een levensgrote röntgenfoto van een torso, met in het midden van de luchtpijp een scherp afgelijnd, metalen object in de vorm van een hond. Een pijnlijk beeld dat je slikreflex activeert. “Die provocatie is bewust”, zegt professor Marjan Doom, directeur en curator van het GUM. “Je betrekt het meteen op jezelf. Het is tegelijk komisch en angstaanjagend: die speelse puppy hoort daar niet thuis.”
Het ongemakkelijke beeld introduceert het eerste van de vier thema’s van de expo: Vreemd(eling). De sectie laat nadenken over waar het ‘ik’ begint en eindigt. Die grens is poreuzer dan we denken en leidt tot interessante denkoefeningen. Marjan legt uit: “Als ik lucht inadem, wordt dat dan ‘mijn’ lucht? Of het microbioom, miljarden micro-organismen die op en in ons lichaam leven: maakt dat deel uit van onszelf? Biologisch gezien zijn het ‘vreemdelingen’, maar zonder hen zouden we simpelweg niet bestaan.”
Pal op die grens tussen ik en de ander, vind je de bewaker tussen zwanger lichaam en foetus: de placenta. Verschillende preparaten en anatomische modellen maken duidelijk hoe elke zoogdiersoort op haar eigen manier voorkomt dat het lichaam de foetus als vreemd afstoot. Marjan gaat dichterbij staan bij een anatomisch model. “Bij deze placenta van een rund zie je allerlei kleine zuignapjes. Op die plek verstrengelen zich de bloedvaten van foetus en moeder. Het is een delicate grens tussen levensnoodzakelijke bloeduitwisseling en afstoting.” Opvallend: het model van arts Louis Auzoux bestaat volledig uit papier-maché en lijm. “Die methode democratiseerde het wetenschapsonderwijs: goedkoop, snel en uiterst gedetailleerd.”
Drempels van papier en ziekte
We wandelen naar de tweede verhaallijn: Oversteek. Hier wordt de grens een beweging, een handeling die voor de één vanzelfsprekend is en voor de ander onmogelijk. “Een grens ervaar je pas echt als je ertegenaan botst”, aldus Marjan terwijl we kijken naar het onderzoek van UGent-rechtsantropoloog Ellen Desmet. Haar werk rond migratie en inreisdocumenten toont aan hoe fluïde grenzen kunnen zijn. “Ellen onderzoekt hoe onder meer gender, origine en opleidingsniveau bepalen hoe dik de papieren muur is waar je je doorheen moet onderhandelen. De grens is hier geen fysiek hek, maar een stapel documenten die ongelijkheid creëert en bevestigt.”
Die oversteek gaat niet alleen over mensen, maar ook op wat ze met zich meedragen. “De eerste ontmoetingen tussen Europese kolonisten en de Iroquois (deel van de Haudenosaunee Confederacy) in Noord-Amerika brachten niet enkel handel en cultuur maar ook cholera en andere dodelijke ziekten met zich mee.” De False Face Society, het medicijnengenootschap van de Haudenosaunee, gebruikten maskers om de ‘witte contactziekten’ te bestrijden.” Geen blauw mondmasker, maar een felrood gezicht dat pijnlijk verwrongen is en je hoofd volledig bedekt. “Ironisch genoeg werden zulke maskers populair bij koloniale verzamelaars, juist omdat ze sacrale betekenis hebben. In 1995 verboden de Haudenosaunee het publiek vertoon van de echte maskers. Ze creëerden wel replica’s voor de Westerse markt, zoals je hier vandaag ziet.”
Muren en water
Ordenen, begrenzen, verdelen: veel grenzen zijn ooit door mensen bepaald. In het derde thema, Eiland, tonen authentieke stukken van de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn dat grenzen ongezien hard kunnen zijn, maar zelden eeuwig blijven. Marjan wijst op het fenomeen van Mauerkrankheit. “Bewoners aan de Oost-Duitse kant van de Muur leden aantoonbaar vaker aan depressie en angststoornissen. De grens zat niet alleen in het beton, maar kroop in de hoofden. Zelfs de natuur ontsnapt er niet aan: onderzoek toont aan dat hertenpopulaties vandaag nog altijd de onzichtbare lijn van het voormalige IJzeren Gordijn respecteren. Het collectieve geheugen van de grens blijkt sterker dan de fysieke afwezigheid ervan.”
Naast deze brute voorwerpen, vind je een object van fragiele schoonheid: een stokjeskaart uit de Marshalleilanden. “In het Westen zien we eilanden als geïsoleerde punten in een lege oceaan. De zee scheidt ons. Marshallese zeevaarders draaien dat perspectief om: voor hen verbindt de zee net”, glimlacht Marjan. “Terwijl schelpjes en knopen de eilanden markeren, geven de stokjes golven en stromingen weer. Het toont dat de definitie van een grens volledig afhangt van hoe we naar de wereld kijken. In plaats van eilanden in zee, zien ze een zee van eilanden.”
Tussen leven en dood
In de laatste rechte lijn van de tentoonstelling komen we in Niemandsland, de meest mysterieuze sectie van de expo. De inrichting van theaterscenograaf Roel Van Berckelaer speelt daar slim op in. Geen strakke lijnen zoals in de eerdere secties, maar een vloer die lichtjes buigt met afgeronde hoeken. “De gang lijkt te zweven, als een soort wachtkamer: deel van het een, noch van het ander.” In het midden hangen twee voorwerpen die de grootste grens van allemaal markeren: een dodenmasker uit de Mayacultuur – een van de topstukken uit de collectie – en een Afrikaans hyenamasker. “Dat werd gebruikt bij een Malinees overgangsritueel. Jongemannen moesten rond hun twintigste levensjaar sterven in ‘de wereld van de vrouwen’ om, na een tijdelijk verblijf in niemandsland, aan de andere kant te worden ‘herboren’ als man.”
Iets verderop staat een opvallende installatie: een torenhoge stapeling van dozen. “Bieke Depoorter maakte The Right to be Forgotten? speciaal voor deze expo en ging daarvoor met ons in dialoog”, licht Marjan toe. De Gentse kunstenares fotografeerde jarenlang dezelfde persoon en bracht eerder een boek uit over hun intieme, maar complexe relatie. “Maar vandaag wil de geportretteerde niet langer dat het werk getoond wordt en beroept zich daarvoor op het Europees ‘recht om vergeten te worden’. Met deze dozen, gevuld met alle onverkochte boeken, onderzoekt Depoorter hoe ze met deze (nieuwe) grens moet omgaan.” Of hoe een afwezig werk het werk zélf wordt.
BORDERS nodigt uit om je eigen drempels in vraag te stellen. De expo loopt nog tot 11 april 2027 in het GUM & Plantentuin. Bekijk hier de actuele agenda van BORDERS.
Lees ook
Bashir Abdi ontvangt eredoctoraat: “Dit toont hoe krachtig sport is”
Voor zijn unieke combinatie van topsport en maatschappelijke inzet, onder meer voor kwetsbare jongeren in Gent, ontvangt Abdi een eredoctoraat van de Universiteit Gent. “Je hoeft geen olympische prestatie te leveren om anderen te kunnen helpen.”
Drie nieuwe struikelstenen in Gent: het tragische verhaal van Rifca, Valère en Falks
Verspreid over Gent vind je intussen al een dertigtal 'struikelstenen' in het voetpad. Op 5 november komen er drie bij voor UGent-slachtoffers Valère, Falks en Rifca.
Twijfels over de waarheid in het Gents Universiteitsmuseum
In een museum mag je de waarheid verwachten, toch? De expo ‘Wonderkamer van de WAARHEID’ in het Gents Universiteitsmuseum (GUM & Plantentuin) nodigt de bezoeker uit om kritisch na te denken over waarheid. Dat levert opmerkelijke kunstwerken, objecten én vooral breinbrekers op.
Judith of niet? Deze UGent’ers gingen op zoek naar de eerste gravin van Vlaanderen
Het Verhaal van Vlaanderen wist het zeker: in de doos die net opgediept was uit het erfgoeddepot van de Stad Gent zaten de overblijfselen van de enige echte Judith, de oermoeder van de graven van Vlaanderen. Maar was dat wel zo?
