Een stuk muziekgeschiedenis en toch is de kans groot dat je er nog nooit van hebt gehoord: de EMS Synthi 100. Wereldwijd werken er nog maar een handvol exemplaren, en één daarvan staat in Gent. Maar wat maakt die analoge synthesizer zo legendarisch? En wat hebben de UGent en Soulwax ermee te maken?
In de UGent-labo's in de kelder van De Krook staat een toestel zo groot als een kleerkast met honderden draaiknoppen, een beeldschermpje voor geluidsgolven en een immens paneel dat je vol metalen pinnen kan steken. Het ziet eruit als het stuurpaneel van een ruimteschip of een geavanceerd spelletje Zeeslag.
Levend spook
In realiteit is de Synthi 100 een changemaker in de muziekindustrie. Om te begrijpen waarom, moeten we terug naar de jaren zeventig. In die pioniersjaren van de elektronische muziek doken geregeld hardnekkige technische problemen op.
"Omdat de elektronica om geluid te produceren nog zo nieuw was, werkte men destijds met een aaneenkoppeling van losse voedingen en modules", blikt de intussen gepensioneerde Ivan Schepers terug. Als audiotechnicus sleutelde hij zijn hele carrière aan de Synthi 100. "Er ontstond vaak een brom of ruis die plots opdook en even onvoorspelbaar weer verdween. Het was een soort levend spook in de studio."
Toen kwam de Synthi 100. Voor het eerst werd een hele reeks modules samengebracht in één geïntegreerd, storingsvrij systeem met een centrale voeding.
Het exemplaar in beheer van de UGent is het dertigste en allerlaatste dat in 1979 bij Electronic Music Studios in Londen van de band rolde. De toenmalige BRT kocht het toestel samen met de universiteit aan voor het Instituut voor Psychoakoestiek en Elektronische Muziek (IPEM). De openbare omroep zocht artistieke vernieuwing, de UGent zag een interessant musicologisch onderzoeksdomein.
Metalen pinnen
Verwacht niet dat je de Synthi 100 zomaar bespeelt zoals een doorsnee klavier. Bart Moens, naast coördinator van de eXtended Reality and Human Interaction Labs (XRHIL) ook curator van de Synthi 100, verduidelijkt: "Het is niet gemaakt om muziek te spelen, wel om mee te experimenteren en klanken te ontdekken.”
Alles begint met de zogenaamde patching. Bart: “Door metalen pinnen in het grote raster te steken, leg je letterlijk verbindingen tussen de verschillende geluidsmodules. Die kan je vervolgens met draaiknoppen bewerken om bijvoorbeeld de toonhoogte of klankkleur aan te passen. Op de oscilloscoop zie je meteen wat een draai aan een knop met de geluidsgolf doet. De muzikale mogelijkheden zijn daardoor nagenoeg eindeloos.”
Doctor Who & Soulwax
Overweldigend voor een leek, maar voor artiesten vormt de Synthi 100 een enorme speeltuin. Onder meer Jack Dangers (Meat Beat Manifesto) en Richard D. James (Aphex Twin) werken ermee. In de jaren 70 werd de Synthi ook door BBC gebruikt voor de sountrack en iconische geluidseffecten van scifi-reeks Doctor Who (The Sea Devils).
De werkwijzen zijn even uiteenlopend als de muzikale opties. Bart: "De ene muzikant maakt een minimale patch en draait urenlang aan knoppen, terwijl de andere een complexe opstelling bouwt om het geluidslandschap vervolgens met twee joysticks te verkennen."
Ook vandaag hebben kunstenaars toegang tot het instrument. Daarvoor werkt het IPEM onder meer samen met cultuurhuizen en artiesten. Een van de bekendste recente samenwerkingen is die met Soulwax in 2020. "Zij klopten bij ons aan net toen we zouden verhuizen naar De Krook", vertelt Bart. “Het bood een logistieke oplossing die tegelijk functioneel was.”
De band mocht zich een jaar lang artistiek uitleven op het toestel en leverde het album DEEWEE Sessions Vol. 01 op. Bart: "Elk geluid op die plaat is volledig gecreëerd met de Synthi 100. Ze hebben daarvoor verschillende lagen van unieke klanken uit de synthesizer opgenomen en achteraf over elkaar heen gelegd als een collage."
Een van de vijf exemplaren
Typisch voor het toestel is zijn analoge karakter. "Onder andere temperatuur en luchtvochtigheid beïnvloeden de elektronica", verduidelijkt Ivan. "Als je een kwartier weggaat om koffie te halen, klinkt het geluid daarna altijd lichtjes anders."
Een ander gevolg is dat het toestel heel wat onderhoud nodig heeft: mechanische onderdelen zoals knoppen en pinnen slijten. Tegelijk worden originele wisselstukken steeds zeldzamer. Bart: "Je zou die kunnen vervangen door moderne componenten, maar dan tast je de authentieke geest van het toestel aan."
"De synthesizer is niet gemaakt om muziek te spelen, wel om mee te experimenteren en klanken te ontdekken.”
Omdat de Gentse Synthi 100 in nagenoeg originele staat verkeert, is het vandaag een waardevolle academische casus voor erfgoedbewaring. Ivan: "Het is een van een handvol operationele exemplaren ter wereld die nog publiek toegankelijk zijn, wat het een enorme historische en didactische waarde geeft. Door de combinatie van het horen én zien, leren studenten perfect hoe een klank wordt opgebouwd."
Tegelijk kijkt het IPEM naar de toekomst. "We bestuderen momenteel hoe we de unieke besturing en werkervaring van de Synthi virtueel kunnen bewaren via VR en AR, om het zo veilig te stellen voor volgende generaties", zegt Bart.
De Synthi 100 met je eigen ogen zien en vooral je eigen oren horen? Kom op 15 november naar De Krook tijdens de Dag van de Wetenschap.
Lees ook
Tien jaar na zijn dood: kennen we de echte Leonard Cohen eigenlijk wel?
De meesten kennen Leonard Cohen als zanger van iconische nummers als Suzanne en Hallelujah. Onderzoeker Francis Mus, die al meer dan vijftien jaar het werk van Cohen bestudeert, stuurt dat beeld bij.
Zeggen we in 2026 ons Spotify-abonnement op?
Voor velen onder ons staat Spotify synoniem voor muziek. We luisteren onderweg, op het werk, tijdens het studeren, tijdens het sporten... Muziek is er altijd en overal dankzij streaming. Toch groeit de kritiek op muziekdienst Spotify.
Muzikale alumniverenigingen: verbonden door muziek, en de UGent
Heel wat studenten leren elkaar kennen via hun passie voor muziek: in het studentenkoor of -orkest. Maar zodra je afstudeert, stopt dit muzikale verhaal. Of toch niet?
Is muziek een drug?
Muziek kan onze hersenen beïnvloeden op manieren die vergelijkbaar zijn met psychoactieve drugs. Maar hoe werkt dat precies? Musicologe Edith Van Dyck onderzocht het.
