Voor de horden toeristen is het een hoogtepunt: het middeleeuwse karakter van de stad Brugge. De sporen van een rijk verleden leven nog sterk door. Maar dat het middeleeuwse Brugge eigenlijk een internationaal knooppunt was, verbonden met andere regio’s en culturen via handel, reizen, geloof en ideeën, is minder gekend.
3 dingen die je nog niet wist over Brugge
- Tussen 950 en 1550 vormde Brugge een knooppunt in een geglobaliseerd handelssysteem, dat reikte tot in Azië en Afrika.
- Sinaasappels vond je het goedkoopste op de markt in Brugge.
- Exotische producten als papegaaien of Valenciaans aardewerk vormden heuse rages onder de Brugse elites.
De tentoonstelling Breedbeeld in de splinternieuwe kunsthal BRUSK in Brugge vertrekt vanuit precies dat aspect. Handelaars uit Scandinavië, kruisvaarders uit Jeruzalem of wetenschappers uit de islamitische wereld kruisten elkaar in Brugge. Wat betekent het om naar Brugge te kijken als deel van een groter geheel? Samen met gastcuratoren en UGent-onderzoekers Jan Dumolyn, Wim De Clercq en Jo Van Steenbergen lichten we een tipje van de sluier op. Dankzij hun expertise – en zo maar eventjes 250 objecten! – komen de vijf werelden waaraan de expo is verbonden helemaal tot leven.
Een draaischijf waar netwerken samenkomen
Volgens Jan Dumolyn begint het verhaal bij de positie van Brugge in de middeleeuwse economie. “Brugge was in de middeleeuwen een draaischijf tussen Noordwest-Europa en het Middellandse Zeegebied. Een evolutie die eeuwen duurde.”
Waarom net Brugge zo’n centrale rol kon spelen, heeft volgens hem alles te maken met één product: laken. “Dat werd hier op grote schaal geproduceerd en was van hoge kwaliteit. Brugge werd de belangrijkste transithaven voor dat laken, en dat trok internationale handelaars aan. Die vestigden zich hier, bouwden netwerken uit en zorgden ervoor dat Brugge geïntegreerd raakte in een veel groter economisch systeem.”
Hij benadrukt hoe ver dat systeem reikt. “Via die netwerken kwam je in contact met gebieden die nog veel verder liggen. Italiaanse kooplieden waren bijvoorbeeld verbonden met handelsroutes richting de Levant. Zo zit je vanuit Brugge in een keten die uiteindelijk doorloopt tot in gebieden die aansluiten op Afrika of Aziatische netwerken zoals de Zijderoute.”
Jan Dumolyn: “Brugge was in de middeleeuwen een draaischijf tussen Noordwest-Europa en het Middellandse Zeegebied. Een evolutie die eeuwen duurde.”
Jo Van Steenbergen vult aan. “Het is belangrijk om Brugge niet als het centrum van dat verhaal te zien. Wat je eigenlijk hebt, is een reeks van overlappende netwerken – economisch, politiek, cultureel – die samen een groter geheel vormen. Brugge is daar één knooppunt in. Als je het zo bekijkt, verschuift je perspectief: je kijkt niet meer vanuit de stad naar buiten, maar naar de relaties die die stad verbinden met andere werelden.”
Archeologisch onderzoek door Wim De Clercq en zijn team toonde die verwevenheid ook op verrassende manier aan. “Zo vonden we in middeleeuwse beerputten sporen van Afrikaanse darmparasieten, die naar Brugge meereisden met Afrikaanse zeelui.”
Een internationaal havensysteem
Dat netwerk stopte niet aan de stadsmuren. Wim De Clercq: “We spreken vaak over Brugge als havenstad, maar in de praktijk was Brugge deel van een veel ruimer havensysteem. Het Zwinlandschap, met voorhavens zoals Damme, Sluis en Hoeke, vormde één geheel dat de verbinding maakte met de zee. Dat strekte zich uit over meerdere kilometers en functioneerde als een soort logistieke zone. Het was de meest verstedelijkte regio in Europa, zoiets vond je nergens anders. Op straat hoorde je allerlei talen, gemeenschappen van handelaars uit de Hanze, Venetië, Engeland, Spanje vestigden zich hier.” Niet verwonderlijk dat hij samen met collega’s al jaren archeologisch onderzoek doet in deze regio. Wat hun bevindingen al opleverden aan inzichten, kan je in dit artikel ontdekken.
Wim De Clercq: "We spreken vaak over Brugge als havenstad, maar in de praktijk was Brugge deel van een veel ruimer havensysteem."
De wereld in het dagelijkse leven
Het was lang niet alleen de elite die profiteerde van deze kosmopolitische cocktail. “Ook al pronkten zij graag met een papegaai, luxepaard, aap of leeuw. Dieren die allemaal werden verhandeld in Brugge”, aldus Wim De Clercq.
Ook de gewone Bruggeling kwam op één of andere manier in aanraking met al deze nieuwe producten, modes tot zelfs ziektes. “Als je kijkt naar consumptie, zie je dat die netwerken ook doorwerken in het dagelijkse leven”, aldus Jan Dumolyn. “Als je in West-Europa citrusvruchten wilde kopen, kon dat het goedkoopst in Brugge.”
Volgens Wim De Clercq gaat het om meer dan producten alleen. “Met de schepen kwamen goederen, mensen én gedachten mee. Dat maakt van Brugge een plek waar verschillende invloeden samenkomen.”
Objecten als dragers van uitwisseling
Voor Jo Van Steenbergen zit de kern van het verhaal van globalisering in premoderne tijden in de objecten zelf. “Wat mij interesseert, is hoe objecten zich verplaatsen tussen verschillende werelden en wat er dan met die objecten gebeurt. Ze worden gemaakt in een bepaalde omgeving, met een bepaalde betekenis. Maar wanneer ze circuleren, worden ze anders gebruikt en geïnterpreteerd. Denk aan zijde uit China die op de markt in Brugge wordt verkocht om er kazuifels van te maken. Het bekendste relikwie van Brugge, het Heilig Bloed, wordt bewaard in een kristallen houder uit Byzantium die daar niet voor bedoeld was.”
Die dynamiek van hercontextualisering zie je ook op kleinere schaal. “Majolica-aardewerk uit Valencia is daar een goed voorbeeld van”, aldus Jan Dumolyn en Wim De Clercq. “Dit aardewerk werd voor de islamitische pottenbakkers uit christelijk Valencia een belangrijk exportproduct. Zij pasten hun product dan ook aan hun klanten aan. Vanaf de 15e eeuw, toen het aardewerk in Brugge een rage werd bij de elite, voegden ze een christelijk monogram toe, dat je ook als een islamitische religieuze spreuk kunt lezen als je het omgekeerd leest.” Wim De Clercq vult aan: “We vonden ook scherven van dit chique aardewerk in arme vissersgemeenschappen. Wellicht omdat vissers die als loods voor Spaanse schepen werkten, voor een deel in natura betaald werden. Die scherven met Mariasymbool op zijn vaak doorboord en werden waarschijnlijk als talisman gedragen.”
Jo Van Steenbergen: "Wat mij interesseert, is hoe objecten zich verplaatsen tussen verschillende werelden en wat er dan met die objecten gebeurt."
Een object op de expo dat de verwevenheid van werelden schitterend illustreert is het schilderij ‘Portret van Mehmet II’, van Gentile Bellini. “Dit portret van een ambitieuze wereldheerser – Mehmet II was de man die Constantinopel veroverde op de christenen in 1453 – ontstaat aan het Ottomaanse hof, maar wordt gemaakt door de Venetiaanse kunstenaar Gentile Bellini. Die was naar het hof gestuurd als diplomaat om de relaties met Venetië, na de oorlog tussen de sultan en de Venetiërs, te normaliseren. In dat gelaagde portret komen verschillende beeldtradities samen. Het is geen eenvoudig ‘Westers’ of ‘Oosters’ beeld, maar een combinatie van invloeden.”
'Portret van Mehmet II’, van Gentile Bellini
Vijf werelden, één verhaal
Breedbeeld brengt het verhaal van Brugge samen in vijf ‘werelden’, die elk een ander deel van dat netwerk zichtbaar maken. Van de Noordzee en Noordwest-Europa, over het Middellandse Zeegebied en het christelijke Oosten, tot bredere connecties met Afrika, Azië en wat later als de ‘nieuwe wereld’ wordt gezien.
In de eerste wereld is een wonderlijk object te zien, dat het ontstaan van Brugge als zeehaven nog vroeger in de tijd situeert: het houten roer van een Romeins zeeschip. Wim De Clercq: “Een heel bijzonder stuk, want dat bewijst dat Brugge al een zeehaven was lang voor daar in geschreven bronnen sprake van was. Vanaf het moment dat deze plek de geschiedenis intrad, was ze al overzees verbonden. Dat is één van de meerwaarden van archeologisch onderzoek: wij maken het verhaal dat je met geschreven bronnen opbouwt, completer, rijker en daardoor ook relevanter.”
De vijf werelden zijn hoofdstukken die verschillende tijden en continenten met elkaar verbinden. Jan Dumolyn: “De expo focust niet alleen op de opkomst van Brugge als wereldstad, maar ook op haar verval. Midden 16e eeuw werd Antwerpen het nieuwe epicentrum. Oorzaak daarvan was niet alleen de verzanding van het Zwin, maar vooral de opkomst van handelsroutes met de ‘Nieuwe Wereld’, waar Antwerpen sterker mee verbonden was.”
Verbondenheid en spanning
Die internationale wereld kende ook minder harmonieuze kanten. Jo Van Steenbergen wijst op de rol van conflict. “Contact tussen werelden verliep niet alleen vredevol via handel of diplomatie. Kruisbestuivingen kwamen ook in gewelddadige ontmoetingen tot stand. Denk aan de kruistochten, waar geweld en uitwisseling naast elkaar bestonden. Maar ook zulke contacten hadden gevolgen. Kruisvaarders namen ideeën en praktijken ook terug mee naar huis.”
“Het gaat niet alleen over de wereld die naar Brugge kwam”, besluit Wim De Clercq. “Maar ook over hoe Brugge zelf deel uitmaakte van die wereld.”
BRUSK
Van 8 mei tot 6 september kan je het met eigen ogen ontdekken in het BRUSK op de expo Breedbeeld. Verweven werelden van Brugge 900–1550.
Als UGent-gastcuratoren brengen ze elk hun eigen expertise binnen. Wim De Clercq belicht via archeologie het materiële leven en de lange continuïteit van Brugge als zeehaven. Jan Dumolyn focust op de sociale en economische netwerken rond Brugge. Jo Van Steenbergen brengt het perspectief van politieke cultuur en interculturele uitwisseling, met nadruk op het Middellandse Zeegebied en de islamitische wereld.
Lees ook
Iconische prof Walter Prevenier keert terug naar de Blandijn: “Hij is een beetje een rockster voor mij”
Iedereen die in de jaren 80 en 90 een opleiding in de Letteren en Wijsbegeerte volgde, herinnert zich ongetwijfeld de lessen historische kritiek van Walter Prevenier. Lang voor er sprake was van fake news en sociale media zette de iconische professor generaties studenten aan tot ‘durf denken’: wat is echt, wat is nep?
Drie nieuwe struikelstenen in Gent: het tragische verhaal van Rifca, Valère en Falks
Verspreid over Gent vind je intussen al een dertigtal 'struikelstenen' in het voetpad. Op 5 november komen er drie bij voor UGent-slachtoffers Valère, Falks en Rifca.
Judith of niet? Deze UGent’ers gingen op zoek naar de eerste gravin van Vlaanderen
Het Verhaal van Vlaanderen wist het zeker: in de doos die net opgediept was uit het erfgoeddepot van de Stad Gent zaten de overblijfselen van de enige echte Judith, de oermoeder van de graven van Vlaanderen. Maar was dat wel zo?
Middeleeuwse vrouw aan de haard? Helemaal niet, weet deze podcast
Vrouwen kwamen er in de middeleeuwen niet aan te pas. Of dat is toch het algemene beeld dat velen daarover hebben. Hoog tijd om dat idee naar de vergeetput te verwijzen, vonden Julie, Els en Lisa.
