Vapen is in sneltempo ingeburgerd bij jongeren. Nochtans weten de meesten dat het ongezond is. Waarom blijven ze het doen en hebben klassieke preventiecampagnes dan weinig effect op jongeren? Volgens professor Maïté Verloigne, betrokken bij het rookpreventieproject KickAsh, moeten we het probleem anders bekijken. “Zolang we vapen blijven zien als een individuele keuze, missen we de kern.”
Onderzoek ingehaald door de realiteit
KickAsh is een rookpreventieproject van de UGent waarin samen met jongeren en jeugdwerkers een preventiepakket werd ontwikkeld rond roken. Maar nog voor het project goed en wel gelanceerd was, bleken er al aanpassingen nodig.
“De realiteit was sneller veranderd dan onze preventie,” zegt professor Maïté Verloigne. “Terwijl we werkten rond roken, was vapen plots overal.”
Waarom vapen zo snel doorbrak
Dat vapen zo’n vlucht heeft genomen bij jongeren, is volgens professor Verloigne geen toeval.
Zeker in de beginjaren had vapen bovendien een ander imago dan roken. “Het werd vaak gezien als minder schadelijk, onder andere omdat het werd gebruikt door sigarettenrokers als een hulpmiddel om te stoppen met roken.
Ook het gebruiksgemak en de discretie zijn een factor: “Je steekt geen sigaret op voor één trekje. Bij een vape kan dat wel. En de typische rookgeur ontbreekt. Het is veel makkelijker om tussendoor even een vape te gebruiken zonder dat iemand het merkt. Daardoor sluipt het sneller in dagelijkse routines. En net dat maakt het zo moeilijk om er grip op te krijgen.”
Klassieke preventie werkt niet
Traditionele preventiecampagnes focussen vaak op kennis en risico’s: ze informeren over gezondheidsschade of spelen soms in op angstgevoelens. Maar zulke campagnes hebben weinig effect op het rookgedrag van jongeren.
“Hun gedrag wordt minder gestuurd door kennis,” zegt professor Verloigne. “Het wordt veel sterker beïnvloed door peers en sociale normen. Vapes zijn ook aantrekkelijk. Ze spelen in op de nieuwsgierigheid van jongeren en bestaan in allerlei smaken. Iets dat smaakt naar appel of aardbei komt niet ongezond over.”
Vertrekken uit de leefwereld van jongeren
Een brede aanpak voor de preventie van nicotinegebruik blijft belangrijk. Adolescentie is daarvoor een cruciale fase, want roken start vaak in de tienerjaren. Maar volgens professor Verloigne zijn er aangepaste strategieën nodig voor vapen.
“De sleutel ligt in een aanpak die vertrekt vanuit de leefwereld van jongeren en focust op dialoog, tips en tools. Wat echt helpt, is werken aan vaardigheden. Denk aan weerbaarheid en sociale vaardigheden: leren omgaan met groepsdruk, nee kunnen zeggen, en zelfvertrouwen opbouwen.”
Daarnaast is samenwerking essentieel. “Het loont om jongeren zelf te betrekken. Als je vertrekt vanuit hun context en hen mee laat nadenken, sluiten maatregelen beter aan en is er meer draagvlak.”
KickAsh en gelijkaardige initiatieven kijken breder dan enkel gezondheid. “We brengen thema’s aan die jongeren raken, zoals milieu-impact, kinderarbeid of de rol van de tabaksindustrie.”
“Voor jongeren is vapen vooral een sociaal gedrag en dus moet ook de oplossing daar beginnen, ondersteund door ouders, scholen en de overheid.”
Een gedeelde verantwoordelijkheid
Niet enkel jongeren moeten bij preventie betrokken worden, volgens professor Verloigne. “Uit ons onderzoek blijkt dat er op verschillende niveaus actie nodig is. Scholen, ouders, jeugdwerkers, beleidsmakers, iedereen heeft een rol te spelen.”
Ook media en sociale media beïnvloeden gedrag. “Er is dan wel een reclameverbod, maar als jongeren influencers zien vapen, lijkt het de norm. En hoewel er pogingen zijn, blijven sociale media zo moeilijk te reguleren.”
Nog meer inzicht krijgen
De onderzoeksgroep blijft zich inzetten om de problematiek beter te begrijpen en aan te pakken.
“In een nieuw project volgen we jongeren enkele jaren. Zo willen we een beter inzicht krijgen in de evolutie van het rookgedrag van jongeren en welke factoren daarop inspelen. Daarnaast onderzoeken we ook de impact van beleidsmaatregelen. Werkt een verbod op wegwerpvapes bijvoorbeeld? En zijn er onbedoelde effecten van zo’n verbod?”
Een ander project zet in op een bottom-up aanpak in scholen. “Leerlingen werken samen met leerkrachten acties uit. Omdat jongeren vanaf het begin betrokken zijn, verwachten we een groter draagvlak.”
Generatie rookvrij
De conclusie is dat de manier waarop we naar vapen kijken, moet veranderen. “Zolang we het blijven zien als een individueel probleem van slechte keuzes, gaan we het niet oplossen,” volgens professor Verloigne. “Voor jongeren is vapen vooral een sociaal gedrag en dus moet ook de oplossing daar beginnen, ondersteund door ouders, scholen en de overheid.”
Maar een pasklare oplossing bestaat niet. “Het is een utopie om één formule te vinden die voor iedereen in elke context werkt,” besluit professor Verloigne, “maar als ik mag dromen, dan hoop ik dat de volgende generatie rookvrij is. Niet alleen omdat ze niet meer met roken of vapen in aanraking komt, maar vooral omdat het hen gewoon niet meer interesseert.”
KickAsh! is een onderzoeks- en preventieproject van de UGent dat jongeren wil weerhouden van roken en vapen. Het bestaat uit een praktische toolkit voor jeugdwerkers, met onder meer spelletjes, creatieve opdrachten en gespreksmateriaal om het thema op een laagdrempelige manier aan te brengen. Meer info op https://kickash.be/
Maïté Verloigne is professor gezondheidsbevordering aan de faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen van de UGent. Ze onderzoekt hoe leefgewoonten van jongeren (zoals roken en vapen, fysieke activiteit en slaap) beïnvloed kunnen worden via beleid en interventies. In haar onderzoek worden doelgroepen vaak actief betrokken.
Lees ook
Ama Kissi: “Racisme is geen incident, maar een systeem”
Is onze gezondheidszorg neutraal? Volgens onderzoeker en klinisch psychologe Ama Kissi niet. Als postdoctoraal onderzoeker bij het Health Equity Advancement Lab van de Universiteit Gent onderzoekt ze hoe racisme doorwerkt in de pijnzorg en mentale gezondheidszorg.
Charlotte Scott wint prestigieuze prijs voor onderzoek naar leververvetting: “Te vaak pas ontdekt als het al te laat is”
Charlotte Scott (UGent-VIB) heeft met haar leveronderzoek de Baillet Latour Biomedical Award gewonnen. Dat is een van de belangrijkste wetenschappelijke prijzen voor jonge onderzoekers in België, goed voor een onderzoeksbudget van 1 miljoen euro.
10 tips tegen bloedend tandvlees
Bloedend tandvlees komt vaak voor maar is nooit onschuldig. Het is een teken van geïrriteerd of ontstoken tandvlees, meestal veroorzaakt door bacteriën in het tandplak.
“Elke vrouw is anders”: Eline De Roo ontwerpt borstprothesen die écht passen
Heel wat borstprothesen zijn vandaag standaardproducten. Maar lichamen zijn dat niet. Industrieel ingenieur Eline De Roo onderzocht met haar eindwerk of het anders kan.
