Vapen is in sneltempo ingeburgerd bij jongeren. Nochtans weten de meesten dat het ongezond is. Waarom blijven ze het doen en hebben klassieke preventiecampagnes dan weinig effect op jongeren? Volgens professor Maïté Verloigne, betrokken bij het rookpreventieproject KickAsh, moeten we het probleem anders bekijken. “Zolang we vapen blijven zien als een individuele keuze, missen we de kern.”
Onderzoek ingehaald door de realiteit
KickAsh is een rookpreventieproject van de UGent waarin samen met jongeren en jeugdwerkers een preventiepakket werd ontwikkeld rond roken. Maar nog voor het project goed en wel gelanceerd was, bleken er al aanpassingen nodig.
“De realiteit was sneller veranderd dan onze preventie,” zegt professor Maïté Verloigne. “Terwijl we werkten rond roken, was vapen plots overal.”
Waarom vapen zo snel doorbrak
Dat vapen zo’n vlucht heeft genomen bij jongeren, is volgens professor Verloigne geen toeval.
Zeker in de beginjaren had vapen bovendien een ander imago dan roken. “Het werd vaak gezien als minder schadelijk, onder andere omdat het werd gebruikt door sigarettenrokers als een hulpmiddel om te stoppen met roken.
Ook het gebruiksgemak en de discretie zijn een factor: “Je steekt geen sigaret op voor één trekje. Bij een vape kan dat wel. En de typische rookgeur ontbreekt. Het is veel makkelijker om tussendoor even een vape te gebruiken zonder dat iemand het merkt. Daardoor sluipt het sneller in dagelijkse routines. En net dat maakt het zo moeilijk om er grip op te krijgen.”
Klassieke preventie werkt niet
Traditionele preventiecampagnes focussen vaak op kennis en risico’s: ze informeren over gezondheidsschade of spelen soms in op angstgevoelens. Maar zulke campagnes hebben weinig effect op het rookgedrag van jongeren.
“Hun gedrag wordt minder gestuurd door kennis,” zegt professor Verloigne. “Het wordt veel sterker beïnvloed door peers en sociale normen.”
Vertrekken uit de leefwereld van jongeren
Een brede aanpak voor de preventie van nicotinegebruik blijft belangrijk. Adolescentie is daarvoor een cruciale fase, want roken start vaak in de tienerjaren. Maar volgens professor Verloigne zijn er aangepaste strategieën nodig voor vapen.
“De sleutel ligt in een aanpak die vertrekt vanuit de leefwereld van jongeren en focust op dialoog, tips en tools. Wat echt helpt, is werken aan vaardigheden. Denk aan weerbaarheid en sociale vaardigheden: leren omgaan met groepsdruk, nee kunnen zeggen, en zelfvertrouwen opbouwen.”
Daarnaast is samenwerking essentieel. “Het loont om jongeren zelf te betrekken. Als je vertrekt vanuit hun context en hen mee laat nadenken, sluiten maatregelen beter aan en is er meer draagvlak.”
KickAsh en gelijkaardige initiatieven kijken breder dan enkel gezondheid. “We brengen thema’s aan die jongeren raken, zoals milieu-impact, kinderarbeid of de rol van de tabaksindustrie.”
Een brede aanpak voor de preventie van nicotinegebruik blijft belangrijk.
Een gedeelde verantwoordelijkheid
Niet enkel jongeren moeten bij preventie betrokken worden, volgens professor Verloigne. “Uit ons onderzoek blijkt dat er op verschillende niveaus actie nodig is. Scholen, ouders, jeugdwerkers, beleidsmakers, iedereen heeft een rol te spelen.”
Ook media en sociale media beïnvloeden gedrag. “Er is dan wel een reclameverbod, maar als jongeren influencers zien vapen, lijkt het de norm. En hoewel er pogingen zijn, blijven sociale media zo moeilijk te reguleren.”
Nog meer inzicht krijgen
De onderzoeksgroep blijft zich inzetten om de problematiek beter te begrijpen en aan te pakken.
“In een nieuw project volgen we jongeren enkele jaren. Zo willen we een beter inzicht krijgen in de evolutie van het rookgedrag van jongeren en welke factoren daarop inspelen. Daarnaast onderzoeken we ook de impact van beleidsmaatregelen. Werkt een verbod op wegwerpvapes bijvoorbeeld? En zijn er onbedoelde effecten van zo’n verbod?”
Een ander project zet in op een bottom-up aanpak in scholen. “Leerlingen werken samen met leerkrachten acties uit. Omdat jongeren vanaf het begin betrokken zijn, verwachten we een groter draagvlak.”
Generatie rookvrij
De conclusie is dat de manier waarop we naar vapen kijken, moet veranderen. “Zolang we het blijven zien als een individueel probleem van slechte keuzes, gaan we het niet oplossen,” volgens professor Verloigne. “Voor jongeren is vapen vooral een sociaal gedrag en dus moet ook de oplossing daar beginnen, ondersteund door ouders, scholen en de overheid.”
Maar een pasklare oplossing bestaat niet. “Het is een utopie om één formule te vinden die voor iedereen in elke context werkt,” besluit professor Verloigne, “maar als ik mag dromen, dan hoop ik dat de volgende generatie rookvrij is. Niet alleen omdat ze niet meer met roken of vapen in aanraking komt, maar vooral omdat het hen gewoon niet meer interesseert.”
KickAsh! is een onderzoeks- en preventieproject van de UGent dat jongeren wil weerhouden van roken en vapen. Het bestaat uit een praktische toolkit voor jeugdwerkers, met onder meer spelletjes, creatieve opdrachten en gespreksmateriaal om het thema op een laagdrempelige manier aan te brengen. Meer info op https://kickash.be/
Maïté Verloigne is professor gezondheidsbevordering aan de faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen van de UGent. Ze onderzoekt hoe leefgewoonten van jongeren (zoals roken en vapen, fysieke activiteit en slaap) beïnvloed kunnen worden via beleid en interventies. In haar onderzoek worden doelgroepen vaak actief betrokken.
Lees ook
Vrienden voor het leven: hoe vriendschappen ons gezonder maken
Onderzoek wijst uit dat mensen met een goed sociaal netwerk gelukkiger, gezonder en langer leven. Maar een druk sociaal leven staat niet per se gelijk aan een goed sociaal leven. Stressexpert en professor Marie-Anne Vanderhasselt neemt het effect van vriendschap op stress onder de loep.
Wat als je partner weinig of geen emoties deelt?
Emoties delen zorgt voor intimiteit. Zelfhulpboeken delen daarom kwistig tips om emoties te leren uiten. Maar wat als je partner weinig of geen emoties deelt? Volgens postdoctoraal onderzoeker Laura Sels hoeft dat niet per se een probleem te zijn.
“Het werk aan studentenwelzijn is nooit af”
Studentenwelzijn is meer dan ooit een uitdaging voor universiteiten. Onder meer monitoraten, studiebegeleiders en studentenpsychologen staan aan de UGent klaar om studenten op te vangen. Maar het verhaal is ruimer dan dat en belangrijker: nog steeds groeiende.
Hoe hou je jouw vakantiegevoel zo lang mogelijk vast?
De zomervakantie is hét moment voor een onvergetelijke reis. Maar hoe hou je achteraf de herinnering aan die mooie tijd zo lang mogelijk levendig?
